Η Ανάπτυξη της Προσωπικότητας στην Εφηβεία & οι Διαταραχές Διατροφής

Αναστασία Πατρικίου

Ψυχίατρος Παιδιών & Εφήβων

Η εφηβεία δεν αποτελεί απλά μια ηλικιακή φάση. Ο έφηβος και η έφηβη χρειάζεται να ενσωματώσουν τις έντονες νευρο-ενδοκρινολογικές αλλαγές της ήβης και συγχρόνως να αναζητήσουν την προσωπική τους ισορροπία μεταξύ μιας εσωτερικής ανάγκης για έκφραση των ορμών και της εξωτερικής πραγματικότητας. Αυτή η έντονη ψυχική διεργασία που βιώνουν αποτελεί τη Δεύτερη Διαδικασία της Διαφοροποίησης - Εξατομίκευσης (Blos, 1967). Δηλαδή, χρειάζεται να διαφοροποιηθούν από τους γονείς τους και να συγκροτήσουν τη δική τους ταυτότητα πέρα από τις υποδείξεις των γονέων και της κοινωνίας. Η αναζήτηση του εαυτού περνά διαμέσου των συνομηλίκων.

 

Ποιες είναι οι βασικές ψυχολογικές αλλαγές που συντελούνται κατά την εφηβεία;

1)      Κατ’ αρχάς ολοκληρώνονται οι γνωστικές δεξιότητες του εφήβου και κατακτά δυνατότητες αφαιρετικής και ψυχολογικής σκέψης αποκτώντας συνείδηση όχι μόνο της ύπαρξής του αλλά και της επιρροής που ο ίδιος ασκεί στο περιβάλλον του.

2)      Εξοικειώνεται με τις σωματικές μεταβολές ώστε να αποκτήσει μια θετική εικόνα για το σωματικό εαυτό. Ένας έφηβος με διαταραγμένη εικόνα του σωματικού εαυτού κινδυνεύει να αναπτύξει ψυχικές διαταραχές.

3)      Επεξεργάζεται τη σχέση εξάρτησης με τους γονείς του και τολμά να αυτονομηθεί. Οι συνομήλικες σχέσεις λειτουργούν ως γέφυρα ή «μεταβατικός χώρος» στην αναζήτηση του εαυτού.

Ο έφηβος δεν καταγράφει μόνο την πραγματικότητα, αλλά την αναθεωρεί και την τροποποιεί και τελικά  «ιστορικοποιεί». Φτιάχνει, δηλαδή, τη δική του προσωπική ψυχική εγγραφή των βιωμάτων του και λίγο – πολύ, κατασκευάζει το παρελθόν του. Η εσωτερική αναπαράσταση του εξωτερικού κόσμου, των σχέσεων και της κατάστασης υποκειμενοποιείται στην εφηβεία.

Άρα ο τρόπος που ο έφηβος τελικά καταγράφει και συνθέτει τις εμπειρίες του, επηρεάζει τη μελλοντική  προσαρμογή του στην εκάστοτε πραγματικότητα. Διαμορφώνει «σχήματα συμπεριφοράς» για να χειριστεί καταστάσεις και να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των διαπροσωπικών του σχέσεων.

Αυτό το βασικό σύστημα με την πιο σταθερή έκφραση διαθέσεων, πεποιθήσεων, επιθυμιών, αξιών και τρόπων αντιμετώπισης των καταστάσεων,  χαρακτηρίζει τον άνθρωπο και το ονομάζουμε προσωπικότητα. Στην εφηβεία θεωρούμε ότι η προσωπικότητα του ατόμου είναι πλέον εμφανής. Η προσωπικότητα συνδυάζει τα ιδιοσυγκρασιακά στοιχεία με τα οποία γεννιέται ένα παιδί, με τις επιρροές των γονέων, των αδελφών, των συνομηλίκων, αλλά και του κοινωνικοοικονομικού του περιβάλλοντος. Η έρευνα της γενετικής της συμπεριφοράς είναι η καλύτερη απόδειξη για την επιρροή που ασκεί το περιβάλλον στην ανάπτυξη της προσωπικότητας (Caspi et al., 2003; Camperio et al., 2007; Penke et al., 2007; Plomin & Caspi, 1998).

Οι πολύπλοκοι μηχανισμοί που διέπουν τη διαμόρφωση της προσωπικότητας επηρεάζονται από τη γενετική προδιάθεση αλλά και  επιγενετικά από το «περιβάλλον», το οποίο τροποποιεί την έκφραση του γενετικού κώδικα. Δηλαδή γνωρίζουμε πως υπάρχουν μηχανισμοί μέσω των οποίων η οικογένεια και η κοινωνία επιδρούν στη λειτουργία του σώματος και στην ψυχοσύνθεσή του παιδιού και του εφήβου. Και αντίστροφα, η προσωπικότητα επηρεάζει το περιβάλλον γύρω της.   (Christakis & Fowler, 2009). Είναι μια συνεχής δυναμική αλληλεπίδραση με ένα ιδιαίτερα σύνθετο δίκτυο επιδράσεων που συμπεριλαμβάνει γονίδια- βιοχημεία – νευροενδοκρινολογία – ανατομία – βιώματα – σκέψεις – συναισθήματα - φαντασία και συμπεριφορά και που η σύγχρονη έρευνα στοχεύει να αναζητήσει.

Ο κάθε έφηβος έχει μια ιδιαίτερη προσωπικότητα που  διαμορφώνεται από σταθερές τάσεις συμπεριφοράς, πεποιθήσεων και συναισθημάτων που κατηγοριοποιούνται σε χαρακτηριστικές ομάδες.

Οι διαφορές στην προσωπικότητα γνωρίζουμε πλέον ότι λειτουργούν προγνωστικά για την πορεία στη ζωή και την ανάπτυξη της ψυχικής υγείας. Δηλαδή, ανακαλύπτοντας το πόσο ανοιχτός είναι κάποιος σε καινούριες εμπειρίες ή όχι, αν είναι ευέλικτος και προσαρμοστικός στη σκέψη ή αν εμμένει σε μια θέση, αν αναζητά συνεχώς την ένταση ή την αποφεύγει γιατί δεν την αντέχει, αν λειτουργεί παρορμητικά ή μπορεί να κάνει μια δευτερογενή επεξεργασία των καταστάσεων για να βρει πιο λειτουργικές λύσεις, ποιος βλέπει το ποτήρι μισοάδειο και ποιος μισογεμάτο, είναι στοιχεία που μας δίνουν πολύτιμες πληροφορίες. Η γνώση αυτή βοηθά όχι μόνο στον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης του ανθρώπου με Διαταραχές Διατροφής, αλλά και για την αιτιολόγηση των δυσκολιών του.

 

Ποια η σχέση των Διαταραχών Διατροφής με την Προσωπικότητα;

Ενώ η Διαταραχή της Ψυχογενούς Ανορεξίας παρουσιάζει ένα μικρό ποσοστό συνολικά στον πληθυσμό, φαίνεται ότι γενικότερα οι Διαταραχές Διατροφής και ειδικά η Ψυχογενής Βουλιμία και η Υπερφαγία, παρατηρούνται σε όλο και μεγαλύτερο ποσοστό. Χρειάζεται να επισημανθεί όμως ότι  ελάχιστες περιπτώσεις φτάνουν στο κατώφλι του συστήματος ψυχικής υγείας για να αντιμετωπιστούν.

Οι έφηβοι με Διαταραχές Διατροφής μοιράζονται μεν την ίδια διάγνωση, αλλά εκδηλώνουν μεγάλο εύρος συμπεριφορών και πεποιθήσεων και δείχνουν ετερογένεια όσον αφορά τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Έρευνες αναδεικνύουν ξεχωριστές και διακριτές προσωπικότητες που επιτρέπουν στον ψυχίατρο να προβλέψει την ψυχολογική προσαρμογή του εφήβου σε μια κατάσταση καθώς και τη θεραπευτική έκβαση. Η κατανόηση της προσωπικότητας δίνει μια πιο αιτιολογική προσέγγιση στις διαταραχές αυτές,  ενώ η διάγνωσή τους και στην πρόσφατη έκδοση του DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders -5, 2013) ακόμα βασίζεται στην περιγραφή των συμπτωμάτων περιορίζοντας ενδεχομένως τη δυνατότητα της πιο αποτελεσματικής αντιμετώπισής τους.

Γνωρίζοντας το πώς ο έφηβος ή η έφηβη ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία τους και τα βιώματά τους αντιλαμβάνονται και χειρίζονται το στρες ή τον ανταγωνισμό λόγου χάριν, μπορεί να έχει περισσότερη θεραπευτική αξία από το πόσες θερμίδες τρώει. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του κάθε εφήβου ευθύνονται για το πότε και με ποιον τρόπο εκδηλώνει τα συμπτώματα και για ποιο λόγο και πώς διατηρείται η Διατροφική Διαταραχή.

 

Βιβλιογραφία

  1. American Psychiatric Association (2013), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – 5.
  2. Blos, P. (1965), The Second Individuation Process of Adolescence, Psychoanalytic Study Child, 22: 162.
  3. Camperio C. et al. (2007), The Adaptive Value of Personality Differences Revealed by Small Island Population Dynamics. European Journal of Personality,21: 3-22.
  4. Caspi A. et al. (2003), Influence of Life Stress on Depression: Moderation by a Polymorphism in the 5-HTT Gene.  Science 301: 386 – 389.
  5. Caspi A. et al. (2003), Role of Genotype in the Cycle of Violence in Maltreated Children.  Science, 297: 851 - 854.
  6. Cassin S. & von Ranson K. (2005), Personality and Eating Disorders: a Decade in Review, Clinical Psychol. Review, 25:895-916.
  7. Christakis N.A. & Fowler J.H. (2009), Connected: The Surprising Power of Our Social Networks and How They Shape Our Lives, Little, Brown & Co.
  8. Ebstein, R. (2006), The Molecular Genetic Architecture of Human Personality: Beyond Self Report Questionnaires Molecular Psychiatry, 11: 427-445.
  9. Fandino et al. (2010), Impact of Binge Eating Disorder in the Psychopathological Profile of Obese Women.Comprehensive Psychiatry, 51(2): 110-114.
  10. Ludolph P. et al. (April 1990), The Borderline Diagnosis in Adolescents: Symptoms and Developmental History, Am J. Psychiatry, 147:4
  11. Mazzeo S. & Bulik C. (January 2009), Environmental and Genetic Risk Factors for Eating Disorders: What the Clinician Needs to Know, Child Adolesc. Psychiatr. Clin. N. Am., Vol.18 (1): 67-82.
  12. Penke L., Denissen J., Miller G.F. (April 2007), The Evolutionary Genetics of Personality, Eur. J. Pers,  21:549-587.
  13. Pervin & John (2001), Θεωρίες Προσωπικότητας, Τυπωθήτω .
  14. Plomin R. & Caspi A., (1998), DNA and Personality, Eur. J. of Personality, 12(5): 387-407.
  15. Smink, van Hoeken, Hoek (2012), Epidemiology of Eating Disorders: Prevalence and Mortality Rates, Curr Psychiatry Rep, 14:406-414.
  16. Steiger  et al. (July 2010), Trait – Defined Eating Disorder Subtypes & History of Child Abuse,Int. Journal of Eating Disorders, 43(5):.428 - 432.
  17. Thompson – Brenner H. et al. (2008), Personality Subtypes in adolescents with eating disorders: a validation of a classification approach, J. Child Psychol. & Psychiatry, 49(2):170-180.
  18. Vrabel et al. (Jan 2010), 5-Year Prospective Study Of Personality Disorders In Adults With Longstanding Eating Disorders,  Int. Journal of Eating Disorders,43(1): 22-28.
  19. Westen D. & Harnden – Fischer J. (April 2001), Personality Profiles in Eating Disorders: Rethinking the Distinction Between Axis I and Axis II, Am J Psychiatry, 158:4.
  20. Μάνος Ν. (1997), Βασικά Στοιχεία Κλινικής Ψυχιατρικής, σελ. 403, Πίνακας 11-2.
Διαβάστηκε 3046 φορές Τελευταία τροποποίηση στις Παρασκευή, 24 Ιανουαρίου 2014 00:00

Share it

Νέα & Ενημερώσεις

Στοιχεία Επικοινωνίας

Μαιάνδρου 23
115 28, Αθήνα
+30 210 7211845

Αναζήτηση